Musa (Darul Kur'an) Kubbesi
Mübarek Mescid-i Aksa’nın batı tarafındaki yapılardan biri olan Musa terasının ortasında bulunmaktadır. 1249 yılında Sultan Necmettin Eyüb tarafından inşa edilen kubbe, içinde imamlık yapan şeyhlerden birinin adıyla bilinmektedir. İsmin Musa (as)’dan kaynakladığı iddialarının delili bulunmamaktadır. Dörtgen şekli ve üzerinde tek bir kubbeye sahip olan yapının içinde ve dışında basit yapılı birtakım mihraplar bulunmaktadır. Kubbenin girişi kuzey tarafından olup, etrafında bulunan terasta yüksek bir duvarın üzerinde bir başka kubbe daha bulunmaktadır. Musa Kubbesi yakınlarına dikilen bir hurma ağacı nedeniyle şecere kubbesi veya geniş kubbe adlarıyla da anılmaktadır.
Yapı günümüzde Kur’an-ı Kerim hafızlık eğitimi için kullanılmaktadır.
KATEGORİDEKİ MAKALELER
Kubbetüs Sahra
Dünya üzerinde ilk dönem İslam mimarisinin güzel örneklerinden biri olup, Emevi halifesi Abdülmelik bin Mervan tarafından 685-705 yılları arasında (hicri 65-86) Allah resulü (s.a.v.)’in Miraç yolculuğuna başladığı şerefli kayanın üzerinde inşa edilmiştir. Yapı sekizgen bir kayanın üzerinde bulunmakta olup, üzerinde küre şeklinde altın renkli bir kubbe bulunmaktadır. 35 metre yüksekliğinde olan kubbenin üzerinde dört metre yüksekliğinde bir hilal yer almaktadır. Kubbenin içerisi göz kamaştıran işlemelerle, mozaiklerle ve eşsiz hat sanatları ile süslenmiştir. İslam mimarisinin en kadim sembollerinden biri sayılan kubbe, Mescid-i Aksa sahasının üst kısmında yer almakta olup, zeminden yaklaşık dört metre kadar yüksekte açıkta bulunan platonun (avlunun) ortasında inşa edilmiştir. Kubbenin bulunduğu yere sekiz kemerin içerisinden geniş merdivenler ile geçilebilmektedir.
Sekizgen bir yapının merkezinde bulunan kubbe, dört kapısı bulunan ve üzerinde İsra suresinden birtakım ayetlerin yazılı bulunduğu motifler taşıyan çinilerle süslenmiş dairesel bir desteğe dayanmaktadır. Şerefli kayanın çevresinde de sınırlarını belirleyecek şekilde zarif, ahşap bir bariyer bulunmaktadır. Kubbe ve mimarisi halen Emeviler döneminde ilk yapıldığı gibi korunmakta olup, sonraki dönemlerde birkaç basit değişiklik yapılmıştır.
Abbasiler dönemi;
Abbasiler, Kubbetüs Sahra’ya önem vermişler ve birkaç defa restorasyona tabi tutmuşlardır. Bu restorasyonlardan en önemlisi halife Me’mûn döneminde 831 yılında (hicri 216) kubbe yapısına yapılan restorasyondur. Öte yandan 913 yılında (hicri 301) Abbasî halifesi El Muktedir Billah tarafından kubbeye büyük ahşap kapılar yapılmıştır.
Fatımiler dönemi;
Fatımiler, 1022 yılında (hicri 413) Kudüs şehrinde meydana gelen deprem sonrasında halife El Zahir Biemrillah Ebü’l-Hasan Bin Hakem döneminde Kubbetüs Sahra’yı tamamen restore etmişlerdir. Öte yandan, 1075 yılında (hicri 467) halife Ebu Cafer Abdullah bir kere daha kubbeyi restore etmiştir.
Haçlılar (Frenkler) dönemi;
Haçlılar, Beytülmakdis’i 1099 yılında (hicri 492) işgal ettiler ve Kubbetüs Sahra mescidini işgal sırasında bir kiliseye çevirerek Tanrı Tapınağı (Templum Domini) ismini verdiler. Haçlılar kubbenin yapısına ve motiflerine bazı haçlar ve simgeler eklediler. Kutsal olduğuna inanıldığı için Avrupa’da yüksek meblağlara satılan kayanın parçalarının çalınmasını engellemek için etrafını demir bir çit ile çevirdiler. Kubbetüs Sahra’nın yerinde kurulan bu kilise, tapınak şövalyelerinin karargâhı ve haçlılar dönemindeki toplantı merkezleri sayılıyordu. Selahattin Eyyubi, Kubbetüs Sahra’daki İslami sembolleri 1187 yılında (hicri 583) Kudüs’ü özgürlüğüne kavuştuktan sonra asli yerlerine iade etti.
Eyyubiler dönemi;
Selahattin Eyyubi Kudüs’ü haçlılardan kurtardıktan sonra Kubbetüs Sahra’yı restore etti ve bina üzerinde eklemiş oldukları teslisi simgeleyen sembolleri kaldırdı. Binanın iç duvarlarını yenileyen Sultan, kubbeyi restore ederek altın kaplama yaptırdı.
Memlukler dönemi
Memlukler, Kubbetüs Sahra’yı birkaç defa restore etmişler ve kubbeye de özel önem atfetmişlerdir. El Zahir Baybars 1260 yılında (hicri 659) kubbe yapısını tamamen restore etmiş ve kubbenin dış cephesini süsleyen mozaikleri yenilemiştir. Öte yandan adil sultan Zeyneddin Ketboğa El Mansuri 1294 yılında (hicri 694) kubbeyi ikinci defa restore etmiştir. Sultan Muhammed Bin Kalavun ve Emir Muhammed Bin Seyfuddin El Zahiri tarafından da kubbe tadilata tabi tutulmuştur.
Osmanlılar dönemi
Osmanlı sultanları Kubbetüs Sahra’ya çok fazla önem vermişlerdir. Mimarinin çok fazla ilerleme kaydettiği Kanuni Sultan Süleyman döneminde Kubbetüs Sahra’yı kaplayan tarihi mozaikler 1548-1561 yılları arasında (hicri 955-969) İstanbul’dan özel olarak getirilen çinilerle değiştirilmiştir. Aynı zamanda Kubbetüs Sahra restore edilmiş, kubbe içerisinde yeni bir takım pencere ve havalandırmalar açılmış, kapıları yenilenmiş ve bakır ile kaplanmıştır. Sultan II. Abdülmecid 1853 yılında (hicri 1270) Kubbetüs Sahra’yı kapsamlı bir restorasyona tabi tutarak bir bölümünü yeniden yaptırmıştır. Sultan II. Mahmut’un oğlu Sultan Abdülaziz de 1874 yılında (hicri 1291) kubbeye kurşun levhalar giydirmiş ve ön kapı ve minberin altında bulunan büyük avizeyi yerleştirmiştir. Sultan II. Abdülhamid 1876 yılında (hicri 1293) kubbenin doğu cephesinin üst tarafına sülüs hattı ile Yasin suresinin yazılmasını emretmiştir.
Ürdün Vakıflar İdaresi
Ürdün devleti, mübarek Mescid-i Aksa’da yönetimi ele aldıktan sonra Kubbetüs Sahra’yı birkaç defa tadilata tabi tutmuştur. Kral I. Abdullah 1924 yılında kubbenin tamamen restore edilmesini emretmiş, ardından Kral Hüseyin bin Talal döneminde birkaç girişimde daha bulunulmuş ve kubbe altın yaldızlı alüminyum levhalar ile kaplanmıştır. 1953 yılında kubbenin iç duvarlarına mermer giydirilmiş ve dış cephedeki çiniler restore edilmiştir. Üçüncü imar dönemi olarak bilinen 1969 ile 1994 yılları arasındaki dönemde ise kubbenin dış cephesi tamamen çinko kaplı bakırdan yapılmış olan ve 24 ayar altın tabakası ile işlenen levhalar ile kaplanmıştır. Ahşap kubbenin iç motiflerine bakım yapılmış, uyarı ve yangın söndürme sistemleri monte edilmiştir. Halen Ürdün devleti ve Kudüs İslami Vakıflar Dairesi, Kubbetüs Sahra'da ihtiyaç duyulan bütün restorasyonları ve tadilat işlerini yapının asli hüviyetini bozmayacak şekilde planlamakta ve yapmaktadır.
Mehd İsa Kubbesi
Kubbe; Mervan Mescidi’nin güneydoğu köşesinde bulunmaktadır. Fatımiler döneminde yapıldı, Eyyubiler ve Osmanlı zamanında da yenilendi. Kubbenin gerçek tarihi ile ilgili olarak farklı görüşler bulunmaktadır. Osmanlılar döneminde 1898 yılında (hicri 1315) restore edilmiştir. Bu restorasyon sırasında mermer beşiğin üzerinde dört sütunlu küçük kubbe bunun üzerine de süslemeler ilave edildi.
Kubbe; dikdörtgen şeklinde 4x7 m² ölçülerindedir. Küçük bir kapı ile Mervan Mescidi'ne açıklamaktadır. Bu kapı Mervan Mescidi'nde yapılan kapsamlı restorasyon sırasında kapatılmıştır.
İsa (as)'ın küçük bir çocukken burada uyuduğu iddiası ciddi bir delile dayanmamaktadır. Fatımiler döneminde bu küçük odanın içerisinde mihrabın önünde namaz kılınmaya başlandı ve bu sebeple mekân Mehdi İsa Mescidi olarak anılmaya başlandı. Genel kanaat İsa (as)'ın hatırasını canlı tutmak amacıyla yapıldığıdır.
Mizan Kubbesi
Mizan adıyla bilinen güney kemerlere bitişik olduğundan dolayı bu ismi almıştır. Yapı şekil itibariyle minber gibidir ve bu nedenle Selahattin Eyyubi tarafından konulan ahşap minberin yerine mermer bir minber inşa eden baş hâkim Burhanettin’e ait olduğu ifade edildiğinden Burhanettin Minberi diye de bilinmektedir. Minber, Mescid-i Aksa meydanında kılınan bayram namazlarında ve yağmur dualarında kullanılıyordu. Minberin etrafında iki mihrap bulunmaktadır.
Yusuf Kubbesi
Osmanlılar döneminde 1681 yılında inşa edilmiştir. Selahattin Eyyubi tarafından yeniden inşa edilen Kudüs şehrinin duvarlarında bulunan Eyyubi nakışlarının korunması amacıyla inşa edildiği düşünülmektedir. Osmanlılar, bu tarihlerde yapılan duvar restorasyonu sırasında sökülen Eyyubi Nakışlarını bu kubbeye taşımışlardır. Bu nakışların banisi olan Sultan Selahaddin’in ilk adına ithafen “Yusuf Kubbesi” olarak anıldığı düşünülmektedir. Üç tarafı açık, güney tarafında ise cepheyi tamamen kapatan bir duvar bulunur. Kapalı olan taraf Kubbetüs Sahra alanına doğru bakmaktadır. Kubbenin ön tarafı iki adet sütun üzerine yerleştirilmiş olup, birinde Arapça Selahattin Eyyubi’nin yaptıkları anlatılmakta, diğerindeki Türkçe yazıda ise kubbeyi yenileyen Ali bin Yusuf Ağa’nın adı yazılı bulunmaktadır.
Yusuf Ağa Kubbesi
Osmanlı mimari tarzı ile inşa edilmiş, üzerinde sığ bir kubbe bulunan dörtgen odadan ibarettir. Kıble Mescidi'nin batısında İslam eserleri müzesinin yakınında bulunmaktadır. Devrin Osmanlı valisi Yusuf Ağa tarafından 1681 yılında inşa edilen kubbe, bugün misafirle için danışma ofisi olarak kullanılmaktadır.
Musa (Darul Kur'an) Kubbesi
Mübarek Mescid-i Aksa’nın batı tarafındaki yapılardan biri olan Musa terasının ortasında bulunmaktadır. 1249 yılında Sultan Necmettin Eyüb tarafından inşa edilen kubbe, içinde imamlık yapan şeyhlerden birinin adıyla bilinmektedir. İsmin Musa (as)’dan kaynakladığı iddialarının delili bulunmamaktadır. Dörtgen şekli ve üzerinde tek bir kubbeye sahip olan yapının içinde ve dışında basit yapılı birtakım mihraplar bulunmaktadır. Kubbenin girişi kuzey tarafından olup, etrafında bulunan terasta yüksek bir duvarın üzerinde bir başka kubbe daha bulunmaktadır. Musa Kubbesi yakınlarına dikilen bir hurma ağacı nedeniyle şecere kubbesi veya geniş kubbe adlarıyla da anılmaktadır.
Yapı günümüzde Kur’an-ı Kerim hafızlık eğitimi için kullanılmaktadır.
Nahaviyye Kubbesi
Sultan İsa el Eyyubi tarafından 1207 yılında sarf ve nahiv gibi dil bilimleri medresesi olarak inşa edilmiştir. Kubbe birbirine bitişik üç odanın üzerinde batı tarafındaki köşesinde bulunmaktadır. Beytulmakdis’te fikir hareketi hususunda önemli bir role sahip olan bu kubbe, 17. yüzyıla kadar (hicri 12. asır) faaliyetlerine devam etmiştir. Sonraki dönemlerde İslami Eserler Kütüphanesi olarak kullanılan Kubbe, 1956 yılında Kubbetüs Sahra’nın onarım ve imarı için mimari mühendislik ofis haline getirilmiştir. Halihazırda baş hakimlik makamı olarak kullanılmakta olup, Kudüs Şeriat İstinaf Mahkemesi’nin merkezi sayılmaktadır.
Muhammed Halili Kubbesi
Osmanlılar döneminde 1700 yılında inşa edilmiş olup, ismini içerisinde imamlık yapan sufi şeyhinden almıştır. Bugün için mübarek Mescid-i Aksa imar kurulu ofisi olarak kullanılmaktadır.
Hızır Kubbesi
Kubbetüs Sahra alanının kuzeybatı köşesinde yer alan küçük bir kubbedir. 16. yüzyılda (hicri 10.asır) inşa edilmiştir. Altı mermer sütun üzerindeki altıgen bir yapının üzerine oturtulmuştur. Şekli içeriden yuvarlak dışarıdan ise altıgendir. İçerisinde kıble tarafında mihrap şeklinde kızıl bir taş bulunmaktadır. Hızır (a.s.)‘ın namaz kıldığı ve imamlık yaptığı söylenen yerde inşa edilmiştir. Altında “Hızır makamı” diye bilinen bir Osmanlı yapısı bulunmakta olup, burası sofilerin zaviyesi olarak kullanılmaktadır. Ancak Hızır makamı ve namazgahı hakkında herhangi bir delil yoktur.
İmamın tekbirlerini arka saflara ileten müezzinlerin gölgelenmesi için inşa edilmiş olduğu düşünülmektedir.
Ruhlar Kubbesi
Yapım tarihi miladi 16. yüzyıla (hicri 10. asır) dayanmaktadır. Kubbe zemininde yer alan mihrap üzerinde, Ervah mağarası diye bilinen yerin üstüne inşa edilmiştir. Üzerinde sekiz küçük mesnet bulunan sekiz yüksek mermer sütun üzerinde yerleştirilmiş küçük sekizgen bir kubbeden ibarettir. Ervah Kubbesi adını almasının sebebinin Ervah mağarasına yakınlığı olduğu tahmin edilmektedir.
Süleyman Kubbesi
Emevi halifesi Süleyman bin Abdülmelik tarafından inşa edildiği ifade edilmektedir. 1203 yılında Eyyubiler döneminde, ardından Osmanlılar döneminde restore edilmiştir. Yirmi dört mermer sütunun üzerinde sekizgen bir yapıya sahip olan kubbenin içerisinde şerefli Kudüs kayasının parçası olduğu düşünülen bir kaya parçası bulunmaktadır. Önceleri kayanın etrafında demir çit bulunsa da daha sonra bu çit kaldırılmıştır. Kubbenin güney tarafında bir mihrabı ve kuzey tarafında kapısı bulunmaktadır. Mübarek Mescid-i Aksa’nın kuzey alanlarının ortasında kalan kubbe Faysal Kapısı'nın güneybatısında yer almaktadır. Şu an için Mescid-i Aksa içerisinde hanım vaizlerin merkezi olarak kullanılmaktadır.
Peygamber Aşıkları Kubbesi
1817 yılında Osmanlı Sultanı II. Mahmut döneminde inşa edilmiştir. Bazı sufi şeyhlerinin zikir için bu kubbenin altında düzenli olarak toplanmaları nedeniyle bu isimle anılır. Banisine ithafen “Sultan II. Mahmut Kubbesi” olarak da isimlendirilmektedir. Mescid-i Aksa’nın kuzey tarafında Şerefü’l Enbiya Kapısı'nın yakınlarında bulunur.
Kubbe dört tarafı açık dörtgen bir yapıdan ibarettir. Mübarek Mescid-i Aksa’nın zemininden yaklaşık yarım metre kadar yüksekte birkaç basamak ile çıkılan dörtgen bir terasın üzerinde taş direklerin üzerine kurulu bulunmaktadır. Direklerin üzerinde bulunan alçak kubbenin güney tarafında zarif bir mihrap bulunmaktadır.
Miraç Kubbesi
Eyyubiler döneminde 1201 yılında Allah resulü (s.a.v.)’in miracının hatırası olarak İslam’ın ilk dönemlerinde yapılan kubbenin kalıntıları üzerine inşa edilmiş olup, tek mihrabı bulunan sekizgen küçük bir kubbedir. Osmanlı döneminde yenilenmiştir. Bu kubbe başında taç şekline benzeyen küçük bir kubbe bulunması özelliği ile diğerlerinden ayrılmaktadır. Her ne kadar kubbe önceden kurşun levhalarla giydirilmiş olsa da son dönemde yenilenmiş ve kurşun levhalar yerine taş levhalar yerleştirilmiştir.
Nebi Mihrabi Kubbesi
Kubbetüs Sahra’nın kuzeybatısında Miraç Kubbesi'nin yakınlarında bulunan küçük bir kubbedir. İlk yapımı Emeviler dönemine dayanmaktadır. Ancak mevcut kubbe biri 1538 yılında Kanuni Sultan Süleyman zamanında, diğeri ise 1845 yılında Sultan II. Abdülmecid döneminde iki aşama halinde tekrar inşa ve ihya edilmiştir. Peygamber Efendimiz (s.a.v.)’in İsra gecesinde peygamberlere ve meleklere imam olarak namaz kıldığı yerde inşa edildiği düşünülmektedir.
Silsile Kubbesi
685-688 yılları arasında Abdülmelik bin Mervan tarafından inşa edilmiş olup, yapılış sebebi hakkında farklı rivayetler bulunmaktadır. Ancak genel kanaat, kubbenin Kubbetüs Sahra’nın inşası sırasında model olarak yapılmış olduğu yönündedir. Silsile ismini kubbenin adını ortasından aşağı sarkan demir zincirden dolayı almış olduğu söylense de bu konuda herhangi bir delil yoktur. Kubbe küçük boyutlu olmasına rağmen estetik görünümü nedeniyle dikkat çeken bir sanat eseri hüviyetindedir.
On bir kenarı ve tek mihrabı bulunmaktadır. Haçlıların Kudüs şehrini işgal ettiği dönemde bu kubbe kiliseye dönüştürülmüş ve Aziz James Kilisesi adını almıştır. Ancak Selahattin Eyyubi tarafından 1187 yılında Kudüs’ün kurtarılması ile birlikte yeniden islam mimarisi özelliklerine kavuşmuştur. 2012 yılında İslami Vakıflar Dairesi ve Türk İş birliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı (TİKA) kubbe yapısını tamamen restore etmişler ve yapı üzerinde bulunan çiniler, Bursa/İznik’ten getirtilen yeni çinilerle değiştirilmiştir.
